მეტროპოლიტენი

მეტროპოლიტენი - metropoliteni

მეტროპოლიტენი, შემოკლებით მეტრო — რელსებიანი საქალაქო ტრანსპორტის ნაირსახეობაა, რომლის გზები განლაგებულია ქუჩებისგან განცალკევებით,
როგორც წესი, მიწისქვეშ. მატარებელთა მოძრაობა მეტროში რეგულარულია, განრიგის მიხედვით. ტრანსპორტის ეს სახეობა გამოირჩევა მაღალი წარმადობით. მას საშუალოდ საათში 50-60 ათასი ადამიანის გადაყვანა შეუძლია. ქალაქებში ჩამოყალიბებული ქუჩების სისტემით, მეტრო როგორც წესი მიწისქვეშაა განლაგებული და მხოლოდ რამდენიმე სადგური თუ ამოდის მიწისზევით. თითო მატარებელი 4-8 ვაგონს ატარებს. გვირაბის დიამეტრი 5-6 მეტრს შეადგენს. სადგურების პლატფორმები სიგრძეში 160 მეტრს არ აღემატება, სიგანეში კი 16 მ-ს. მეტროპოლიტენის ხაზის ერთი კილომეტრის გაყვანა საშუალოდ 50 მილიონ აშშ-ის დოლარამდე ჯდება. მეტროპოლიტენის სიდიდე მერყეობს 2-კმ-იანი ხაზით ისრაელის ქალაქ ჰაიფაში და ნიუ-იორკის მიწისქვეშა მეტროს სისტემით, რომლის საერთო სიგრძე 1300 კმ-ს აღემატება.


პარიზის უნივერსიტეტი

პარიზის უნივერსიტეტი - parizis universiteti

ისტორიული პარიზის უნივერსიტეტი ( ფრანგ. Université de Paris) პირველად გაჩნდა მე-12 საუკუნის მეორე ნახევარში. 1970 წელს რეორგანიზაციის შედეგად იგი დაიყო 13 ავტონომიურ უნივერსიტეტად (პარიზის უნივერსიტეტი I–XIII). უნივერსიტეტს ხშირად მოიხსენიებენ როგორც სორბონს იგივე სახელწოდების კოლეგიატის (Collège de Sorbonne) მიხედვით, რომელიც 1257 წელს რობერ დე სორბონმა დააფუძნა, თუმცა თვით უნივერსიტეტი უფრო ძველია და სორბონი მხოლოდ მისი შემადგენელი ნაწილია. უნივერსიტეტის 13 შთამომავლიდან პირველი ოთხი სორბონაში იმყოფება, შემდგომი სამისთვის კი სორბონა ტიტულის ნაწილია. ცამეტივე უნივერსიტეტს დღემდე საერთო რექტორი ჰყავს, რომელსაც ოფისი სორბონაში აქვს.
სორბონი რჩება მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე სახელგანთქმულ და პრესტიჟულ უნივერსიტეტად. მისი სტუდენტ-მასწავლებლებიდან მრავალი ნობელის პრემიის ლაურეატი და დასავლური ტრადიციების მიმდევარი უდიდესი ინტელექტუალი, პოლიტიკური თეორეტიკოსო, მეცნიერი, ინჟინერი, ექიმი, თეოლოგი თუ ხელოვანი გამოსულა.

უნივერსიტეტის ჩამოყალიბების ისტორია
სხვა შუა საუკუნეების უნივერსიტეტთა (ბოლონიის უნივერსიტეტი, ოქსფორდის უნივერსიტეტი, კოიმბრას უნივერსიტეტი, სალამანკას უნივერსიტეტი) მსგავსად, მაგრამ გვიანდელთაგან (პრაღის უნივერსიტეტი და ჰაიდელბერგის უნივერსიტეტი) განსხვავებით პარიზის უნივერსიტეტი სპეციალური დამფუძნებელი აქტის (მაგ. სამეფო ქარტია) შედეგად არ შექმნილა. ის მე-12 საუკუნის მეორე ნახევარში აღმოცენდა ღვთისმშობლის ტაძართან როგორც კორპორაცია, მსგავსად სხვა შუასაუკუნეობრივი კორპორაციებისა, როგორებიც სავაჭრო და ხელოვანთა გილდიებს წარმოადგენდნენ. შუასაუკუნეების ლათინურ ტერმინს universitas უფრო ფართო გილდიის მნიშვნელობა აქვს და პარიზის უნივერსიტეტი ცნობილი იყო, როგორც universitas magistrorum et scholarium (მაგისტრთა და სქოლასტთა გილდია).
უნივერსიტეტს, რომელიც ბოლონიასთან ერთად სხვა შუასაუკუნეების უნივერსიტეტების მოდელი გახდა, ჰქონდა ოთხი ფაკულტეტი - ხელოვნების, მედიცინის, იურისპრუდენციისა და თეოლოგიის. ხელოვნებათა ფაკულტეტი რანგით ყველაზე დაბალი იყო, თუმცა ამასთან ყველაზე მრავალრიცხოვანი, ვინაიდან სტუდენტებს თავდაპირველად ეს ფაკულტეტი უნდა დაემთავრებინათ უფრო მაღალი რანგის ფაკულტეტზე მოსახვედრად. სტუდენტები იყოფოდნენ ოთხ ძირითად ნაციონად - ენობრივი ან რეგიონალური წარმომავლობის მიხედვით - საფრანგეთის, ნორმანდიის, პიკარდის და ინგლისის, თუმცა ბოლო მათგანი მოგვიანებით ალემანიის (გერმანიის) ნაციონად გახდა ცნობილი. ყოველ ნაციონში მიღება მათ სახელობით კუთვნილებას სცილდებოდა, ასე მაგალითად ინგლისურ-გერმანულ ნაციონში ფაქტობრივად სტუდენტებს სკანდინავიიდან და აღმ. ევროპიდანაც იღებდნენ.

სორბონის კოლეჯი
სორბონის კოლეჯი ( ფრანგ. Collège de Sorbonne) დაფუძნდა 1257 წელს საფრანგეთის მეფე ლუი IX-ის პირადი მოძღვრის რობერ დე სორბონის (1201-1274) მიერ, ვის სახელსაც ის დღემდე ატარებს. იგივე სახელს ატარებს მისი მთავარი კამპუსი პარიზში, სადაც ამჟამად რამდენიმე უნივერსიტეტია (ყოფილი პარიზის უნივერსიტეტის შთამომავლები) პარიზს რექტორატთან ერთად.
თავდაპირველად ის შეიქმნა 20 თეოლოგი სტუდენტისთვის. მან სწრაფაც მოიხვეჭა განათლების ცენტრის რეპუტაცია და მე-13 საუკუნისთვის მასში უკვე 20.000-მდე უცხოელი სტუდენტი სწავლობდა, რამაც პარიზი დასავლური სამყაროს ცოდნის დედაქალაქი გახადა. დღემდე უცხოელი სტუდენტები ქმნიან უნივერსიტეტის კამპუსის მნიშვნელოვან ნაწილს.
სორბონი მალევე საფრანგეთის უმნიშვნელოვანესი თეოლოგიური ინსტიტუტი გახდა. 1622-1626 წლებში კარდინალმა რიშელიემ განაახლა სორბონა და უნივერსიტეტის თანამადროვე შენობები ამ პერიოდის არქიტექტურას განეკუთვნება. კარდინალის საპატივცემლოდ 1637 წელს სორბონის სამლოცველო იქნა დამატებული. რიშელიეს გარდაცვალების შემდეგ 1642 მისი ცხედარი სამლოცველოს ძვალთსაცავში იქნა დასვენებული.
ფაკულტეტის ეკლესიასთან ახლო კავშირმა საფრანგეთის რევოლუციის დროს მისი დახურვა განაპირობა, თუმცა 1808 წელს ნაპოლეონის ბრძანებით მან განაახლა მუშაობა, როგორც პარიზის უნივერსიტეტის ნაწილმა. 1885 წლამდე სორბონი უნივერსიტეტის თეოლოგიის ფაკულტეტსა და პარიზის აკადემიას მოიცავდა. მე-19 საუკუნის ბოლოს სორბონი მთლიანად გაემიჯნა რელიგიას.


ელექტრო გიტარა

ელექტრო გიტარა (eleqtro gitara)

ელექტრო გიტარა - გიტარის სახეობა, რომელიც გარდაქმნის სიმების რხევას ელექტრო დენად და დინამიკების მეშვეობით გამოსცემს ხმას.
XX საუკუნეში, მაშინ, როცა გაჩნდა ხმის გაძლიერებისა და დამუშავების ტექნოლოგიები, შეიქმნა ახალი ტიპის გიტარა - ელექტროგიტარა. 1938 წელს ჯორჯ ბოშარისა და ადოლფ რეკენბეკერის მიერ დაპატენტებული იქნა პირველი ელექტროგიტარა მაგნიტური ხმის ამღებითა და მეტალის კორპუსით (ე.წ. ”ტაფა”). 1950-იანი წლების დასაწყისში ამერიკელი ინჟინერ-მეწარმე ლეო ფენდერი და ინჟინერ-მუსიკოსი ლეს პოლი ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად იგონებენ ელექტრონულ გიტარას მასიური ხისაგან. მათ მიერ გამოგონილი კონსტრუქცია დღემდე შემონახულია.
ელექტრო გიტარების მწარმოებელ ერთერთ უმსხვილეს კომპანიად ითვლება "გიბსონი" ("Gibson Guitar Corporation"), რომელიც უშვებს ელექტრო გიტარების ბევრ სახეობას, მათ შორის ყველაზე პოპულარულია "Gibson les paul", "Gibson flying V", "Gibson Explorer" და "Gibson Double-necked".


მაუნთ ვერნონი (პლანტაცია)

მაუნთ ვერნონი (პლანტაცია)

(maunt vernoni - plantacia)


მაუნთ ვერნონი იყო ჯორჯ ვაშინგტონის სახლი. აშენებულია ხისგან, ნეოკლასიკურ, ჯოჯრჯიულ სტილში. სახლი მდებარეობს მაუნთ ვერნონთან ახლოს, ფერფაქსის ოლქში, მდ. პოტომაკის ნაპირებზე
1674 წელს ჯონ ვაშინგტონი და ნიკოლას სპენსერი, დასახლდნენ ამ ადგილას. როდესაც 1677 წელს ჯონ ვაშინგტონი გარდაიცვალა, მისმა ვაჟმა ლორენსმა, ჯორჯ ვაშინგტონის ბაბუამ, მემკვიდრეობით მიიღო, დაახლოებით იმის ნახევარი რასაც დღეს პლანტაცია წარმოადგენს. 1743 წელს ჯორჯ ვაშინგტონის ნახევარ ძმამ, ლორენს ვაშინგტონმა განაგრძო მისი წინაპრების დანატოვარის შენება. პლანტაციას სახელი ადმირალ ედვარდ ვერნონის საპატივცემულოდ დაერქვა, მისი ხელმძღვანელობის ქვეშ მსახურობდა ლორენსი, კარიბიაში ესპანელების წინააღმდეგ მოწყობილ ლაშქრობებში. ჯორჯმა ძალიან ბევრი რამე შეცვალა, პრაკტიკულად ოროჯერ გაზარდა სახლის ფართობი. ძირითად ფიზიკური სამუშაო მონებმა შეასრულეს.
1754 წელს, ლორენსის გარდაცვალებიდან 2 წლის შემდეგ, ჯორჯმა ტერიტორია მისი რძლისგან იჯარით აიღო, ხოლო 1761 წელს ენი ვაშინგტონის გარდაცვალების შემდეგ ჯორჯმა მემკვიდრეობით მიიღო ქონება.
1785–86 წლებში, ომის შემდეგ, ვაშინგტონი დაბრუნდა მაუნთ ვერნონში. შემდეგ, უკვე მისი პრეზიდენტობის დროს (1789–1797) ვაშინგტონმა თავის სახლში 434 დღე გაატარა, ხოლო პრეზიდენტობის შემდეგ, გარდაცვალების დღემდე იქ ცხოვრობდა. ამ პერიოდში მან თავისი მეოურნეობა ააღორძინა და ძალიან დიდი შემოსავალი მიიღო.
მართა და ჯოჯრ ვაშინგტონები დაკრძალულები არიან მაოუნთ ვერნონის პლანტაციაზე, ისევე როგორც ოჯახის სხვა წევრები.
ვაშინგტონის აკლდამა
ჯორჯ ვაშინგტონის სიკვდილის შემდეგ, პლანტაცია მემკვიდრეობით გადაეცემოდა მის შთამომავლებს. 1848 წელს, მას შემდეგ რაც, ჯონ აუგისტინ ვაშინგტონმა, ვერ მოახერხა ქონების მართვა, გადაწყვიტა მისი გაყიდვა. ვირჯინიის და აშშ–ის მთავრობებმა უარი განაცხადეს მის შესყიდვაზე.
1860 წელს, მაუნთ ვერნონის ქალთა კავშირმა, ენ პამელა კანინგჰემის თაოსნობით, შეისყიდა სახლი და მიწის ნაწილი, $200,000–ად. სამოქალაქო ომის დროს ეს ტერიტორია ორივე მებრძოლი მხარისთვის ნეიტრალური ზონა იყო. დღეს ის პოპულარული ღირსშესანიშნაობა, რომელსაც უამრავი ტურისტი სტუმრობს.


ოქსფორდის უნივერსიტეტი

ოქსფორდის უნივერსიტეტი - Oqsvordis universiteti

ოქსფორდის უნივერსიტეტი (ინგ. University of Oxford) მდებარეობს ოქსფორდში, ინგლისი, და ინგლისურენოვანი მსოფლიოს უძველესი უნივერსიტეტია.
უნივერსიტეტის დაფუძნების ზუსტი თარიღი არ არსებობს თუმცა მის ფესვებს მე-11 საუკუნისკენ მივყავართ. ლეგენიდის მიხედვით, 1209 წელს პროფესორ-მასწავლებელთა და ადგილობრივ მოქალაქეთა შორის აურზაურისა და კონფლიქტის შედეგად აკადემიკოსთა ნაწილი ოქსფორდიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით კემბრიჯის ქალაქში გაიხიზნენ სადაც მათ კემბრიჯის უნივერსიტეტი დააფუძნეს. ოქსფორდისა და კემბრიჯის უნივერსიტეტებს (ერთობლივად მოიხსენიებენ როგორც ოქსბრიჯს) მას შემდეგ ურთიერთ ჯიბრის დიდი ისტორია აქვთ და მოიხსენიებიან გაერთიანებული სამეფოს ყველაზე ელიტურ და პრესტიჟულ უნივერსიტეტებად.
გარდიანის რეიტინგით ოქსფორდი ბრიტანეთის უნივერსიტეტთა ლიგის სიის თავში იმყოფება ბოლო 4 წლის განმავლობაში, ხოლო უმაღლეს სასწავლებელთა საერთაშორისო ლიგის მე-4 რანგზე თაიმზის უმაღლეს სასწავლებელთა დამატების ( ინგ. შემოკლებით THES) მიხედვით, ხოლო შანხაის ჟიაო ტონგის უნივერსიტეტის რეიტინგით მსოფლიოში მე-10 უნივერსიტეტია. (უნივერსიტეტთა რეიტინგები სუბიექტურ კრიტერიუმებს ეყრდნობა, თუმცა დღეისთვის მსოფლიო უნივერსიტეტთა მხოლოდ ზემოთ მოყვანილი რეიტინგ-ლისტები არსებობს).
ოქსფორდი არის რასსელის ჯგუფის (ბრიტანეთის კვლევითი უნივერსიტეტების ქსელი, ინგ. Russel Group), კოიმბრას ჯგუფის (ევროპის წამყვან უნივერსიტეტთა ასოციაცია, ლათ. Coimbra Group) და ასევე ევროპის კვლევითი უნივერსიტეტების ლიგის (LERU) წევრია.


კემბრიჯის უნივერსიტეტი

კემბრიჯის უნივერსიტეტი - kembrijis universiteti

კემბრიჯის უნივერსიტეტი სიძველით მეორე უნივერსიტეტია ინგლისურენოვან მსოფლიოში და ჩარიცხვის კრიტერიუმებით ერთ-ერთი ყველაზე მომთხოვნი გაერთიანებულ სამეფოში.
ადრეული წყაროები აღარ არსებობს, თუმცა მიიჩნევენ, რომ უნივერსიტეტი ქალაქ კემბრიჯში, ინგლისი, არსებულ პროფესორთა ასოციაციისგან წარმოიშვა და სავარაუდოდ შეიქმნა 1209 წელს ოქსფორდიდან გამოქცეულ მეცნიერ-მასწავლებელთა მიერ, რომელთაც ადგილობრივ მოქალაქეებთან კონფლიქტი შეექმნათ.
ოქსფორდისა და კემბრიჯის უნივერსიტეტებს (ერთობლივად მოიხსენიებენ როგორც ოქსბრიჯს) მას შემდეგ ურთიერთ ჯიბრის დიდი ისტორია აქვთ და მოიხსენიებიან გაერთიანებული სამეფოს ყველაზე ელიტურ და პრესტიჟულ უნივერსიტეტებად. ისტორიულად, მათ გამოშვებას ეკუთვნის ბრიტანეთის გამოჩენილ მეცნიერთა, მწერალთა და პოლიტიკოსთა უდიდესი ნაწილი.
კემბრიჯის უნივერსიტეტიდან გამოსულთა შორის 81 ნობელის პრემიის ლაურეატია, რაც მსოფლიოს ნებისმიერ უნივერსიტეტზე მეტია. მათგან 70 კემბრიჯის ბაკალავრიატზე ან მაგისტრატურაზე სწავლობდა, ანუ ისინი ამ უნივერსიტეტის მასწავლებლები ან მკვლევარები არ ყოფილან. (ჩიკაგოს უნივერსიტეტი მეორე ადგილზეა ნობელის პრემიის ლაურეატთა რიცხვით - 78 - თუმცა მხოლოდ 30 მათგანი იყო ამ უნივერსიტეტის სტუდენტი).
რანგით კემბრიჯი ბრიტანეთის უნივერსიტეტთა ლიგის სიის თავში იმყოფება ბოლო 8 წლის განმავლობაში, ხოლო ბოლო დროს კი უმაღლეს სასწავლებელთა საერთაშორისო ლიგის მე-3 რანგზე თაიმზის უმაღლეს სასწავლებელთა დამატების (ინგ. შემოკლებით THES) მიხედვით, ხოლო შანხაი ჟიაო ტონგის უნივერსიტეტის რეიტინგით მსოფლიოში მე-4 უნივერსიტეტია. (უნივერსიტეტთა რეიტინგები სუბიექტურ კრიტერიუმებს ეყრდნობა, თუმცა დღეისთვის მსოფლიო უნივერსიტეტთა მხოლოდ ზემოთ მოყვანილი ორი რეიტინგ-ლისტი არსებობს).
კემბრიჯი არის რასსელის ჯგუფის (ბრიტანეთის კვლევითი უნივერსიტეტების ქსელი, ინგ. Russel Group), კოიმბრას ჯგუფის (ევროპის წამყვან უნივერსიტეტთა ასოციაცია, ლათ. Coimbra Group) და ასევე ევროპის კვლევითი უნივერსიტეტების ლიგის (LERU) წევრია.

ისტორია
კოლეჯთა სისტემა უნივერსიტეტისთვის შემთხვევითია და მოგვიანებით გაჩნდა. პირველი კოლეჯი სახელად პიტერჰაუზი დაფუძნდა 1284 წელს ჰიუ ბალშემის, ელის ბიშოპის მიერ. დანარჩენ კოლეჯთა უმრავლესობა დაფუძნდა მე-14, მე-15 საუკუნეებში, თუმცა ახალი კოლეჯები იქმნებოდა მას შემდეგაც, მოყოლებული დღემდე. ყველაე ახალგაზრდა კოლეჯია რობინსონი (1970). კოლეჯთა სრული სია მოცემულია ქვემოთ.
შუა საუკუნეებში კოლეჯები იქმნებოდა რათა მათ სტუდენტებს ამ კოლეჯთა დამფუძნებლების სულებისთვის ელოცათ. ამ მიზეზით ისინი ხშირად სააბატოებთან ასოცირდებოდნენ. თუმცა 1536 წელს მონასტერთა გაუქმებასთან დაკავშირებით, მეფე ჰენრი VIII-მ ბრძანა გაეუქმებინათ უნივერსიტეტში კანონიკის სწავლების ფაკულტეტი და შეეწყვიტათ სქოლასტიკური ფილოსოფიის სწავლება. ამას შედეგად კოლეჯთა კურიკულუმის ფოკუსის შეცვლა მოჰყვა - კანონიკის ნაცვლად შემოიღეს კლასიკური მეცნიერებანი, ბიბლია და მათემატიკა.
კემბრიჯის გამოცდა ბაკალავრიატის ხარისხისთვის (მთავარი დაწყებითი ხარისხი კემბრიჯში ხელოვნებასა და მეცნიერების შემსწავლელ საგნებში) ცნობილია როგორც "ტრიპოსი". მიუხედავად იმისა, რომ უნივერსიტეტს კურსები მრავალ საგანში გააჩნია, ისააკ ნიუტონის დროიდან მე-19 საუკუნის შუა წლებამდე ძირითადი ყურადღება მათემატიკაზე ხდებოდა, და ამ საგნის შესწავლა დიპლომის მისაღებად აუცილებელი იყო. მათემატიკის კურსის წარჩინებით დასრულებისას სტუდენტებს ვრანგლერის წოდებას ანიჭებდნენ. მათემატიკის ტრიპოსი განსაკუთრებული სირთულით გამოირჩეოდა და მის კურსდამთავრებულად ისეთი გამოჩენილი ბრიტანელი მეცნიერები იყვნენ, როგორცაა ჯეიმს კლერკ მაქსველი, ლორდ კელვინი და ლორდ რალეი. მიუხედავად საგანთა სიმრავლისა კემბრიჯი მათემატიკას დღემდე განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს. ისააკ ნიუტონის ინსტიტუტი, უნივერსიტეტის ნაწილი, ბრიტანეთის ეროვნულ კვლევით ინსტიტუტად ითვლება მათემატიკასა და თეორიულ ფიზიკაში.
დასაწყისში ყველა სტუდენტი მამაკაცი იყო. პირველი ქალთა კოლეჯები იყო გირტონის კოლეჯი (1869) და ნიუნჰამის კოლეჯი (1872). პირველი გამოცდები ქალი-სტუდენტებისთვის 1882 წელს ჩატარდა, თუმცა ქალთა უნივერსიტეტის სრულ წევრებად გახდომა 1947 წლამდე ვერ მოხერხდა, 20 წლით გვიან ვინემ ოქსფორდში. მიუხედავად იმისა, რომ როგორც ითვლება კემბრიჯს ქალთათვის ხარისხი ამ დრომდე არ გაუცია, ფაქტიურად მოყოლებული მე-19 საუკუნიდან ქალები დაშვებულ იყვნენ კურსებზე, აბარებდნენ გამოცდებს და ნიშნების ფურცელს ოფიციალურად იღებდნენ, რაც სხვა ინსტიტუტების მიერ ხარისხად ითვლებოდა. უკვე მე-20 საუკუნიდან ქალებს შეეძლოთ ე.წ. ტიტულარული ხარისხის მიღება. განსხვავება ის იყო, რომ სრული ხარისხის გარეშე ქალებს არ შეეძლოთ უნივერსიტეტის მმართველთა საბჭოს წევრები გამხდარიყვნენ. უნივერსიტეტის სტუდენტები კოლეჯის ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ და ქალთა კოლეჯების სიმცირის გამო ისინი შევიწროებულნი იყვნენ 1960 წლამდე, როცა კოლეჯებში სქესთა შერევა დაშვებულ იქნა.


ლუვრი

ლუვრი - Luvr

ლუვრის მუზეუმი (ფრანგ. Musée du Louvre) - უდიდესი და ყველაზე განთქმული მუზეუმია მსოფლიოში, რომელსაც 8.5 მილიონი დამთვალიერებელი ჰყავდა 2008 წელს. მდებარეობს პარიზში, საფრანგეთი. შენობა, ყოფილი სამეფო სასახლე, პარიზის ცენტრში მდებარეობს, მდ. სენასა და რუ-დე-რივოლის შორის. მისი მთავარი მოედანი, რომელზეც ამჟამად ლუვრის პირამიდაა აღმართული, ერთ ხაზზეა შანზ-ელიზეს გასწვრივ და ამგვარად ქმნის ისტორიულ მონაკვეთს (Axe historique), რომელზეც პარიზის მრავალი ისტორიული მონუმენტია განლაგებული. ლუვრის სამეფო სასახლის ნაწილი საზოგადოებისთვის პირველად გაიხსნა 1793 წლის 8 ნოემბერს, საფრანგეთის რევოლუციის დროს.

ისტორია
ლუვრი საუკუნის დასაწყისში (1200 წ.) აიგო მეფე ფილიპე ავგუსტის მითითებით, როგორც ციხესიმაგრე. XIV საუკუნის ბოლოს რ. დეტამლევ გადააკეთა და აქედან მოყოლებული, ლუვრი მეფეთა რეზიდენციად იქცა. 1546 წელს იგი დაინგრა და მის ადგილას ფრანგმა არქიტექტორმა პიერ ლესკომ (1510-1574) ააგო სასახლე - აღორძინების ხანის შესანიშნავი ძეგლი. სკულპტურული დეკორი შეასრულა მოქანდაკე ჟან გუჟონმა. მომდევნო საუკუნეებში (1600 წლიდან 1868 წლამდე) დაემატა ცალკეული კორპუსები და ფასადები. XVII საუკუნის მეორე ნახევრიდან ლუვრი მეფეთა რეზიდენცია აღარაა. იგი ჯერ მხატვრული ტილოების საცავი იყო, ხოლო 1793 წლიდან კონვერტის დეკრეტით ეროვნულ სამხატვრო მუზეუმად იქცა.


ვერსალის სასახლე

ვერსალის სასახლე - versalis sasaxle

ვერსალის სასახლე ან უბრალოდ ვერსალი (ფრანგ. Château de Versailles) — საფრანგეთის მეფეების სადღესასწაულო სასახლე ვერსალში, პარიზის გარეუბანი. სასახლის აგების პერიოდში ვერსალი სოფელი იყო, ამჟამად კი პარიზის გარეუბანია საკუთარი ქალაქის სტატუსით. 1682-1789 წლებში ვერსალის კარი საფრანგეთის ძველი რეჟიმის ძალაუფლების ცენტრი იყო. მე-17 საუკუნიდან ევროპის მონარქებისა და დიდებულთა სასახლეებისთვის ნიმუში გახდა. 1979 წელს იუნესკომ მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში შეიტანა. ვერსალის სასახლის აგება ლუი მეთოთხმეტემ დაიწყო.


პარიზის ღვთისმშობლის ტაძარი

პარიზის ღვთისმშობლის ტაძარი

(parizis gvtismshoblis tadzari)


პარიზის ღვთისმშობლის ტაძარი (ფრანგ. Notre Dame de Paris), ასევე ცნობილი როგორც ნოტრ-დამი, გოტიკური საკათედრო ტაძარია პარიზის ილ-დე-ლა-სიტეს აღმოსავლეთ ნაწილში, მთავარი შესასვლელით დასავლეთიდან. ის დღემდე მოქმედი რომაულ-კათოლიკური კათედრალია (პარიზის ეპარქიის). პარიზის ნოტრ-დამი ფრანგული გოტიკური არქიტექტურის ერთ-ერთ ყველაზე დახვეწილ ნიმუშად ითვლება.
პარიზის ნოტრ-დამი ერთ-ერთი პირველი გოტიკური ტაძარი იყო და შენდებოდა მთელი გოტიკური პერიოდის განმავლობაში. მისი სკულპტურები და მოჭიქული მინა ნატურალიზმის ძლიერ გავლენაზე მიუთითებს, აძლევა რა მათ უფრო სეკულარულ ხასიათს, რაც ადრეულ რომანულ ფორმებში ნაკლებად შეინიშნებოდა.
პარიზის ნოტრ-დამი ასევე ერთ-ერთი პირველი შენობა იყო მსოფლიოში, სადაც არკ-ბუტანტები, ე. წ. მფრინავი საყრდენები გამოიყენეს გუმბათების გასამაგრებლად. თავდაპირველ პროექტში ქორალთან და მთავარ გუმბათთან არკ-ბუტანტების აყვანა გათვალისწინებული არ იყო. თუმცა მშენებლობის დაწყების შემდეგ კედლები სიმაღლეში სულ უფრო ვიწროვდებოდა და თხელდებოდა და მათზე სიმძიმის ზეწოლის ნიშნები გაჩნდა. ამის გამო საყრდენების დამატება აუცილებელი შეიქმნა დამატებითი რღვევის თავიდან ასაცილებლად. მრავალი წლის განმავლობაში ამ საყრდენებს ხარაჩოებს ამსგავსებდნენ, თითქოს მათი დემონტაჟი მშენებლობის დასრულების შემდეგ დავიწყნოდათ, რაც კათედრალს დაუმთავრებელ იერს აძლევდა.

ისტორია
პარიზის ღვთისმშობლის ტაძარი კათედრალური ეკლესიაა და აღმართულია კუნძულ სიტეზე, რომელსაც პარიზის შუაგულში ქმნის მდინარე სენის ორი ტოტი. ტაძრის მშენებლობას საფუძველი ჩაეყარა 1163 წელს. მშენებლობა დაიწყო პატრონიკეთი, რომელიც დამთავრდა 1182 წელს, მთავარი კორპუსი კი - 1196 წელს. დასავლეთის პორტალებიანი ფასადი ძირითადად დამთავრდა 1208 წელს, ცალკეული ნაწილების მშენებლობა კი XIII საუკუნის შუა წლებამდე გაგრძელდა. ძეგლმა მრავალნაირი გადაკეთება განიცადა. განახლდა XIX საუკუნის შუა წლებშიც კი. ძირითადად იგი იგებოდა ლაონის კათედრალის (XII ს.) ნიმუშით, რომელსაც ადრეული გოტიკის განვითარების ისტორიაში დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა. თუმცა პარიზის ღვთისმშობლის ტაძარს არა აქვს მისი სიმსუბუქე და სინარნარე. ვერც შემდეგი დროის (XIII ს. შუა წლებში) არქიტექტურებმა შეძლეს დაეძლიათ მისი მასიური სიმძიმე, როდესაც მის წინახედს ამთავრებდნენ. როგორც იქნა, ჟან დე შელმა და პიერ დე მონტერიელმა შეძლეს XIII საუკუნის მეორე ნახევარში თავიანთი დროის შესაფერისად მიეღწიათ განივი ნავის ფასადის გოტიკური სიმსუბიქისათვის.

აღწერილობა
პარიზის ღვთისმშობლის ტაძარს აქვს 130 მეტრი სიგრძე, 50 მეტრი სიგანე და 34 მეტრი სიმაღლე. იგი ხუთნავიანი კათედრალური ტაძარია; მთავარი ნავის კვადრატული უჯრდებით, მასიური სვეტებით და მძიმე კედლებით ჯერ კიდევ რომანულ სტილზეა ჩაფიქრებული; აქვს 37 კაპელა-ეკვდერი და მდიდრულად მოჩუქურთმებული პატრონიკე. დიდებულ ფასადს ამშვენებს სამი შიგნით შეღრმავებული ისრულკამარიანი მთავარკარი, ზემოთ - ოცდარვა სამეფო წალოს - ნიშის მოქარგული და დაკბილული არშია; მის ზემოთ შუაში დატანებულია უზარმაზარი მრგვალი სარკმელი - ვარდული, მარცხნივ და მარჯვნივ ორი სარკმელია; კიდევ უფრო მაღლა, სარკმლების თავზე, არის მაღალი და ნარნარი, სამყურას ფორმის ჩუქურთმებით მორთული კამაროვანი გალერეა, რომლის წვრილ და ფაქიზ სვეტებზე დამყარებულია მძიმე ბაქანი; ბოლოს, ამ ბაქანზე აღმართულია და მთელ ფასადს აგვირგვინებს ორი დაუმთავრებელი, მაღალი, მასიური კოშკი (68 მ). ამ ორ კოშკს შორის დატოვებული სივრცე კიდევ უფრო დიდ შტაბეჭდილებას ახდენს. ხოლო მათ შორის უკან შუაჯვარედინზე აღმართული მოჩანს წვრილი შპილი (წვეტი). პატრონიკე და სიგრძივი ნავი ერთ მთლიანობად არის შეკრული და განივი ნავიც კი ეკლესიის შინამოში არის შეტანილი. ამით ტაძრის შიგნით სივრცე ერთიანი ხდება. ეკვდერები კედლის ბურჯ გოდლედებს (კონტრფორსებს) შორის ხუთნავიან სიგრძივ ნავთან და პატრონიკესთან ერთად ერთ მთლიან მონუმენტს ქმნის. თაღის სივრცის სიმაღლე აღწევს 32.5 მეტრს.
გარდა ამისა, ეს დიადი ქმნილება თვალს აჯადოებს თავისი ურიცხვი ქანდაკებებით, ნაძერწი და ჭედური ჩუქურთმიანი დეტალებით. ყოველივე ერთად შეერთებული კი ქმნის მშვენიერ ანსამბლს.


აბუ-სიმბალი

აბუ-სიმბალი - Abu-Simbali

აბუ-სიმბალი, ასევე აბუ-სიმბელი (არაბ. أب? سنبل ან أب? سمبل‎‎) — ორი კლდეში ნაკვეთი ძველეგვიპტური ტაძარი ნასერის ტბის დასავლეთ ნაპირზე, მდინარე ნილოსის მარცხენა სანაპიროზე. მდებარეობს ისტორიული ნუბიის ეგვიპტურ ნაწილში, ამავე სახელწოდების მცირე დასახლებიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით. აგებულია ძვ. წ. XIII საუკუნეში, ძველი ეგვიპტის ახალი სამეფოს ფარაონის, XIX დინასტიის წარმომადგენლის, რამზეს II-ის მიერ.
აბუ-სიმბალის კლდეში ნაკვეთი დიდი ტაძარი აგებულია თავად რამზეს II-ის განდიდებისათვის, ხოლო მეორე, შედარებით მცირე ჰატჰორის ტაძარი ეგვიპტის დიდი დედოფლის — ნეფერტარის მოსაგონრად აიგო. ორივე ტაძარი 1979 წლიდან იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია მოხვედრილი. რამზესისა და ჰატჰორის ეს ორი ტაძარი დღეს აღარ მდებარეობენ იქ, სადაც თავდაპირველად გამოკვეთეს კლდეში. 1968 წელს ასუანის კაშხალის მშენებლობასთან დაკავშირებით აბუ-სიმბალის ტერიტორია წყლით დაიფარა, მანამდე კი, 1963 წლიდან ძეგლთა გადასარჩენად აქტიური სამუშაოები მიმდინარეობდა, ტაძრები ნაწილებად დახერხეს, იმავე მიდამოებში 64 მეტრით მაღლა გადაიტანეს და ხელახლა ააშენეს. აბუ-სიმბალის ეს შემაღლებული ადგილი ტაძრებითურთ დღეს ნასერის ტბაში კუნძულს ქმნის, რომელიც ჩრდილო-დასავლეთი მხრიდან დასახლებულ პუნქტს (აბუ-სიმბალი) დამბებით უკავშირდება; დამბაზე გაყვანილია სპეციალური გზა მიმოსვლისათვის.
სახელწოდება „აბუ-სიმბალი“ (ან „აბუ-სიმბელი“) არის ევროპული ვარიანტი არაბული დასახელებისა „აბუ სუნბულ“, რომელიც ამ ადგილის ანტიკური სახელიდან, „იპსამბულიდან“ მომდინარეობს. ძველი ეგვიპტის ახალი სამეფოს პერიოდში, როდესაც ტაძრები აიგო, სავარაუდოდ ამ ადგილს მეჰა ეწოდებოდა. აბუ-სიმბალიდან დაახლოებით 20 კილომეტრით სამხრეთ-დასავლეთით მდებარეობდა პატარა სოფელი იბშეკი, რომელშიც იდგა პატარა ტაძარი, ჰატჰორის სახელზე აგებული (აბუ-სიმბალის მცირე ტაძარიც ჰატჰორისაა). ეს ტერიტორია, რომელიც თანამედროვე სუდანის საზღვრებშია მოქცეული, თავდაპირველად კი ნილოსის მეორე ჭორომის ჩრდილოეთით მდებარეობდა, დღეს ნუბიის ტბით არის დაფარული.

მდებარეობა
აბუ-სიმბალი მდებარეობს ეგვიპტის სამხრეთ ნაწილში, ასუანის საგუბერნატოროში, სუდანის საზღვრის სიახლოვეს. სუდანის საზღვარი ტაძრებიდან სამხრეთ-დასავლეთით მხოლოდ 20 კილომეტრითაა დაშორებული. საგუბერნატოროს დედაქალაქი ასუანი, რომელიც აბუ-სიმბალიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 250 კილომეტრის მოშორებით მდებარეობს, ტაძართა კომპლექსს საავტომობილო გზით უკავშირდება, რომელიც ნასერის ტბის დასავლეთით ლიბიის უდაბნოში გადის. ეს გზა ძირითადად ტურისტულ ავტობუსებს ემსახურება, ორივე ტაძარს ყოველთვის ბევრი დამთვალიერებელი ჰყავს. ნასერის ტბა სანაოსნოა, ამიტომ ტაძრებამდე მისვლა ტბის გავლითაცაა შესაძლებელი. ზოგიერთი საკრუიზო გემი ასუანის კაშხლის მხოლოდ ზემო ნაწილში მოძრაობს. აბუ-სიმბალის აეროპორტის საშუალებით ეს ადგილი საჰაერო ტრანსპორტისთვისაც მისაწვდომია.
ძველ დროში ტაძრები ნილოსის დასავლეთ სანაპიროზე მდებარეობდა, პირველსა და მეორე ჭორომებს შორის. ჭორომები მდინარის სწრაფდინებიანი მონაკვეთებია დიდი ლოდებით, სადაც ძველეგვიპტელთათვის ნაოსნობა მეტად მოუხერხებელი იყო. დღეისათვის ორივე ეს ჭორომი ასუანის კაშხლის მშენებლობის შემდეგ ნასერის ტბამ დაფარა, რომელსაც სახელწოდება კაშხლის მშენებლობის დროინდელი ეგვიპტის პრეზიდენტის, გამალ აბდელ ნასერის სახელის მიხედვით ეწოდა. რამზეს II-ის დროს ნილოსის მეორე ჭორომთან გადიოდა ეგვიპტის სამეფოს საზღვარი. ამ ადგილას ეგვიპტური ტაძრების მშენებლობის ძირითადი მიზანი მოხარკე ნუბიელთათვის ეგვიპტის სიძლიერისა და მარადიული ძალაუფლების დემონტრაცია იყო.

ტაძრების აღმოჩენა
1813 წელს შვეიცარიელი მეცნიერი იოჰან ლუდვიგ ბურკჰარდტი (1784-1817) კასრ-იბრიმის სამხრეთით მდებარე მიდამოების შესწავლას აწარმოებდა ნუბიაში. უკან წამოსვლისას მან ერთ-ერთი ადგილობრივი მცხოვრებისგან შეიტყო ერთი განსაკუთრებული სილამაზის ტაძრის შესახებ, რომელიც ნილოსის ნაპირთან მდებარეობდა ; მოგვიანებით ამ ადგილს ბურკჰარდტის ჩანაწერებსა და აღნიშვნებში ებსამბელი ეწოდა (ანტიკური სახელწოდების მიხედვით). ამგვარად გახდა იოჰან ბურკჰარდტი პირველი ევროპელი, რომელმაც 1813 წლის 22 მარტს იხილა ნეფერტარის სადიდებლად აგებული ჰატჰორის ტაძარი აბუ-სიმბალში. მიდამოს დათვალიერებისა და გამოკვლევის შედეგად მან აღმოაჩინა მეორე, უფრო დიდი რამზეს II-ის ტაძარი, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილი ქვიშის დიუნებით იყო დაფარული. ტაძრის შიდა ნაწილი, რომელიც ქვიშით იყო ამოვსებული, მკვლევარისთვის მიუწვდომელი დარჩა.
დიდი ტაძრის აღმოჩენის შესახებ ბურკჰარდტი თავის დღიურში აღნიშნავდა
“ჩემი მზერა მიიპყრო კოლოსალური ქანდაკებების ჯერ კიდევ ხილვადმა ნაწილმა... ისინი კლდეში გამოთხრილ ღრმულში მდებარეობდნენ. სამწუხაროა, რომ თითქმის მთლიანად დაფარულნი არიან ქვიშით, რომელიც ამ ადგილებში ქარს ტყის ნაკადულის წყლის მსგავსად მოაქვს მთებიდან. ერთ ქანდაკებას ჯერ კიდევ ქვიშის ზემოთ შერჩენია თავი და მკერდისა და მკლავის ნაწილები. მისი მეზობელი საერთოდ აღარ ჩანს, რადგან თავი აკლია და სხეული კი, მხრების ჩათვლით ქვიშის ქვეშაა. დანარჩენი ორი ქანდაკებიდან კი მხოლოდ თავსაბურავების ხილვაა შესაძლებელი.”
კაიროში დაბრუნებულმა ბურკჰარდტმა აღმოჩენილი ტაძრები აღუწერა იტალიელ მოგზაურს ჯოვანი ბატისტა ბელცონის (1778-1823), აღმოჩენის შესახებ თავად მმკვლევარისაგან შეიტყო ასევე ბრიტანეთის გენერალურმა კონსულმა ჰენრი სალტმა. სალტის დავალებით ბელცონი 1817 წელს გაემგზავრა ნუბიაში და იხილა აბუ-სიმბალი. ამავე დროს მან 1817 წლის 1 აგვისტოს ქვიშისგან ნაწილობრივ გამოათავისუფლა დიდი ტაძრის შესასვლელი და მოამზადა შიდა ნაწილის გასაწმენდად. ბელცონი ტაძრის შესახებ წერდა:
“ჩვენი პირველი შთაბეჭდილება იყო, რომ საქმე აშკარად საკმაოდ დიდ ნაგებობასთან გვქონდა; ჩვენი გაოცება კიდევ უფრო გაიზარდა, როდესაც აღმოვაჩინეთ, რომ ეს ძალიან მდიდარი ტაძარი იყო, ულამაზესი რელიეფებით, ფრესკებითა და კოლოსალური ქანდაკებებით მორთული. ”
აბუ-სიმბალის ტაძართა მეცნიერული კვლევა 1828 წელს ფრანგულ-ტოსკანური ექსპედიციით დაიწყო, რომელსაც ჟან-ფრანსუა შამპოლიონი და იპოლიტო როზელინი ხელმძღვანელობდნენ. მათ ერთად შეადგინეს დოკუმენტაცია ტაძრების მდგომარეობის შესახებ. შემდეგი ექსპედიციები 1830 წელს რობერტ ჰეისა და 1844 წელს კარლ რიხარდ ლეპსიუსის ხელმძღვანელობით მოეწყო. რობერტ ჰეი იყო პირველი, რომელმაც ტაძრების დასაცავად, ქვიშისაგან მუდმივი ამოვსების საწინააღმდეგოდ ტექნიკური ღონისძიებბი ჩაატარა. იმის გამო, რომ ევროპაში აბუ-სიმბალი მალევე გახდა ცნობილი, უკვე XIX საუკუნეში მას ბევრი მოგზაური სტუმრობდა. ზოგიერთმა მათგანმა საკუთარი სახელი გრავიურის სახით სამუდამოდ დატოვა ტაძრის ფასადებზე. საუკუნის მიწურულისთვის უფრო და უფრო იწმინდებოდა ქვიშისგან მჯდომარე რამზეს II-ის კოლოსალური ქანდაკება, თუმცა დიდი ტაძრის ფასადის სრული გათავისუფლება ქვიშისგან მხოლოდ 1909 წელს მოხერხდა.

ტაძრების გადაადგილება
1950-იან წლებში ასუანის კაშხლის მშენებლობის დაგეგმვამ საფრხის წინაშე დააყენა აბუ-სიმბალის ორივე ტაძრის არსებობა. ისინი გეგმით ფილისა და ქალაბშის ანტიკურ ეგვიპტურ დასახლებებთან ერთად წყალსაცავის წყლის ქვემოთ უნდა მოხვედრილიყვნენ. უკვე 1955 წლისათვის დამტკიცებული იყო, რომ ახალ წყალსაცავს უნდა აეთვისებინა მთელი ასუანის ტერიტორია სუდანის საზღვრამდე. 1960 წლის 8 მარტს იუნესკომ საერთაშორისო დახმარება ითხოვა ტაძართა გადასარჩენად. გადარჩენის სხვა მრავალ გეგმას შორის 1963 წლის ივნისში შეირჩა შვედური პროექტი, რომელიც ტაძრის ნაწილ-ნაწილ დაჭრას, დაჭრილი კლდის ლოდების გადაადგილებასა და უფრო შემაღლებულ ადგილას ტაძრის ხელახლა აშენებას ითვალისწინებდა.
ტაძართა ამგვარი გადაადგილების პროექტი მართლაც განხორციელდა როგორც მსოფლიო მნიშვნელობის სახალხო პროექტი; ნაგებობების გადატანის პროცესი 1963 წლის ნოემბრიდან 1968 წლის სექტემბრამდე გაგრძელდა. სამუშაოები ეგვიპტური, გერმანული, ფრანგული, იტალიური და შვედური სამშენებლო ფირმების მიერ ერთობლივად მიმდინარეობდა. 1968 წლის 22 სექტემბერს აბუ-სიმბალის ტაძართა წარმატებული გადაადგილება ოფიციალურად იზეიმეს. 1971 წლის 15 იანვარს ასუანის კაშხლის გახსნისას ეგვიპტის მაშინდელმა პრეზიდენტმა ანვარ ალ-სადათმა მადლობა გადაიხადა საერთო ჯამში 23 ნუბიური და ტაძრისა და მონუმენტის გადარჩენისათვის:
“ხალხს შეუძლია სასწაულის მოხდენა, როდესაც ჩვენ ერთი მიზნის მისაღწევად შეთანხმებულად და ერთად ვმუშაობთ.”
საწყის ეტაპზე გაკეთდა 17 ათასი ხვრელი კლდეში, რათა ქვის ქანდაკებები 33 ტონა ეპოქსიდური ფისით გაემყარებინათ. გარდა ამისა, რკინის სამაგრები ხელს უწყობდა სტაბილურობას. ამის შემდეგ აბუ-სიმბალის ტაძრები დახერხეს 1036 ნაწილად, ქვის ბლოკებად, რომელთა წონა 7-დან 30 ტონამდე მერყეობდა. ის ადგილები, სადაც კლდე გაიხერხა, დღეს ზოგიერთ ადგილას შესამჩნევია. ტაძართა ახალი ადგილი ძველიდან 180 მეტრით ჩრდილო-დასავლეთით და 64 მეტრით მაღლა მდებარეობს. ახალ ადგილზე გადატანისას არ შეცვლილა ტაძართა ორიგინალური ორიენტირება (მიმართულება). პირველი ბლოკი 1965 წლის 12 მაისს დაეშვა ახალ ადგილზე, ნომრით — GA 1A01. გარდა უშუალოდ ტაძრის ბლოკებისა, დაიჭრა და გადატანილ იქნა ტაძრების მიმდებარე კლდის 1112 ბლოკი, რათა ახალ ადგილზე არ დარღვეულიყო აბუ-სიმბალის თავდაპირველი სახე.
გადაადგილების შემდეგ ტაძრების შიდა ნაწილები ნაწილობრივ ჩამოკიდებულია სპეციალურად მათ თავზე მოწყობილ რკინაბეტონის გუმბათებზე, შესაბამისად აბუ-სიმბალი დღევანდელი სახით აღარ წარმოადგენს ნამდვილ კლდეში ნაკვეთ ტაძარს. დამჭერი გუმბათები დღეს გარედან დაფარულია ნაყარი ქვიშითა და კლდის ლოდებით (მათ შორისაა თავდაპირველი ორიგინალიდან მოტანილი ქვებიც), რის გამოც შესახედაობით ტაძრები ერთიანობაში კვლავ თავდაპირველ იერს ინარჩუნებენ. ხელახლა მშენებლობისას დიდი სამშენებლო ტექნიკური ენერგია გახდა საჭირო, რათა შედეგი რამზეს II-ის მიერ აგებულ ორიგინალთან მაქსიმალურად მიახლოებული ყოფილიყო. აბუ-სიმბალის გადაადგილების პროექტის ღირებულებამ საბოლოოდ 80 მილიონი ამერიკული დოლარი შეადგინა, რაც მსოფლიოს 50-ზე მეტმა სახელმწიფომ დააფინანსა. აბუ-სიმბალის მაგალითი გახდა ერთ-ერთი მიზეზი 1972 წელს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის კონვენციის მიღებისა და იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიების შედგენისა.

ნაგებობები
აბუ-სიმბალი თავისი ტაძრებით, როგორც „მეორე სამეფო სასახლე“, წარმოადგენდა „ღვთაებრივი ქვეყნის“ ერთგვარ წარმომადგენლობას, სადაც რამზესი, როგორც ღვთაებრივი ლეგიტიმურობის მქონე ამქვეყნიური მმართველი, ღმერთების ქვეყნისა და დედამიწის დამაკავშირებლად გვევლინება. ამგვარად აბუ-სიმბალის ტაძრები ცასა და დედამიწას შორის დამაკავშირებელი ხიდის მოვალეობას ასრულებდნენ.
აბუ-სიმბალის ტაძართა დაგეგმარებისა და აშენების ზუსტი თარიღები ცნობილი არაა, თუმცა მიჩნეულია რომ სამშენებლო სამუშაოები ნუბიის მეფისნაცვლის, იუნის დროს მიმდინარეობდა. ერთ-ერთი წარწერა, რომელიც მცირე ტაძრის სიახლოვესაა აღმოჩენილი, გვაუწყებს, რომ მეფემ ერთ ახლო ნაცნობს დაავალა სამშენებლო სამუშაოების დაწყებაზე ზედამხედველობა. ძვ. წ. 1260 წლიდან ძვ. წ. 1250 წლამდე პერიოდი საზოგადოდაა მიღებული აბუ-სიმბალის ტაძართა აგების სავარაუდო თარიღად. დროის ამ მონაკვეთში ექვცევა დიდი ეგვიპტელი დედოფლის, ნეფერტარის გარდაცვალების თარიღიც (სავარაუდოდ ძვ. წ. 1255 წელი), რომელიც რამზეს II-ის (მმართველობის წლები: ძვ. წ. 1279-1213) ცხოვრებაში უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობდა. მისი სახელი უკანასკნელად მოიხსენიება რამზეს II-ის მმართველობის 24-ე წელს, აბუ-სიმბალის ტაძართა გახსნასთან დაკავშირებით.
აბუ-სიმბალის კომპლექსის შექმნის დროის შესახებ უპირველეს ინფორმაციას იძლევა ტაძართა შიდა კედლებზე არსებული ფერადი რელიეფური გამოსახულებები. მაგალითად დიდი ტაძრის რელიეფურ ფრესკებზე ასახულია სცენები რამზეს II-ისა და მისი თანამმართველი მამის, სეტი I-ის საომარი კამპანიებიდან, რომელთა დათარიღებაც სხვა წყაროებითაა შესაძლებელი. თარიღის დაზუსტების კიდევ ერთ წყაროს წარმოადგენს ფრესკების ტექსტებში მოხსენიებული ცალკეული სახელები ან ცნობილ პიროვნებათა ჩამონათვალი. რამზეს II-ის მესამე ვაჟი, პრინცი რამზესი, რომელიც მალევე, ფარაონ რამზესის 24-ე მმართველობის წლამდე გარდაიცვალა, ტაძრის ტექსტებში სამჯერაა მოხსენიებული ეგვიპტელთათვის დამახასიათებელი ტიპური გარდაცვლილის ნიშნის გარეშე, რაც აბუ-სიმბალის ტაძართა მშენებლობის თარიღს ძვ. წ. 1253 წლით შემოფარგლავს.
რამზეს II-ისა და ისისნოფრეტის ქალიშვილი ბინტანატი თავდაპირველად დიდი ტაძრის ფასადზე, ქანდაკების სახითაა გამოსახული მჯდომარე ფარაონის კოლოსალური ქანდაკების ფეხებთან. აქ იგი წარწერაში უბრალო ტიტულითაა მოხსენიებული: ფარაონის ქალიშვილი. ტაძრის შიდა მხარეს, დიდი სვეტებიანი დარბაზის რელიეფის ქვედა ნაწილში იგი უკვე ახალი ტიტულით იხსენიება — „დიდი სამეფო ცოლი“. ამ ტიტულს იგი დედის გარდაცვალებამდე, ძვ. წ. 1246 წელს უკვე ფლობდა. დიდი ტაძრის შიდა ნაწილი, როგორც ჩანს, ფარაონის 34-ე მმართველობის წელს უკვე დასრულებული იყო, ვინაიდან ინტერიერში არსად იხსენიება რამზეს II-ის მიერ ამ წელს ცოლად მოყვანილი ხეთების მეფის ასული მაატჰორნეფერურა. მისი ქანდაკება მხოლოდ შემდეგ მიუდგამთ სამხრეთი ფასადის ბოლოში.
აბუ-სიმბალის ორივე ტაძარი წარმოადგენს ტრადიციულ ეგვიპტურ კლდის სამარხს, რომელიც მთლიანად კლდეშია ნაკვეთი. გერმანელმა ეგვიპტოლოგმა დიტერ არნოლდმა აბუ-სიმბალის ტაძრები ამგვარად აღწერა: „კლდეში ნაკვეთი შედევრი, რომელსაც თავისი მნიშვნელობით მხოლოდ ინდური კლდეში ნაკვეთი ტაძარი ელორა შეიძლება შევადაროთ“. ნეფერტარისათვის აგებული ჰატჰორის ტაძარი სიდიდით დაახლოებით რამზესის ტაძრის ნახევარს შეადგენს. დიდი ტაძრის სიღრმე კლდეში გამოკვეთილი დარბაზის ბოლომდე 63 მეტრს შეადგენს (გაზომილია შემოსასვლელის ჩათვლით). ორივე ტაძრის მშენებლობაზე მრავალი მონა მუშაობდა.

დიდი ტაძარი
აღწერილობა და მითოლოგიური კავშირები
აბუ-სიმბალის დიდი ტაძარი არქიტექტურული ელემენტების მხრივ წარმოადგენს ეგვიპტური „ყველა წმინდანთა ტაძრის“ გადატანას კლდეში. კლდის ფერდობი აქ ტაძრის ჭიშკრის მოვალეობას ასრულებს. ტაძრის შიდა მხარეში საკურთხევლამდე ჩამწკრივებულია და ერთმანეთს მისდევს წარწერებითა და რელიეფებით მდიდრულად მორთული დარბაზები. საკურთხეველში ფრესკების სახით წარმოდგენილია ტაძარში თაყვანცემული ღვთაებების გამოსახულებები. რამზესის ტაძარში XVIII–დან XX დინასტიის ჩათვლით განადიდებდნენ სამ მთავარ ღვთაებას: პტაჰი (ქალაქი მემფისიდან), ამონ-რა (თებედან) და რა-ჰორაქტი (ჰელიოპოლისიდან).
გარდა ამისა, ტაძრის ინტერიერის რელიეფურ გამოსახულებებზე განდიდებულია ჰორიც, ქალაქ მეჰას ღვთაება. აქ იგი წარმოდგენილია მისი ერთ-ერთი სახეობის — ჰორაქტის სახით. ასევე გვხვდება რასა და ჰორის შერწყმით მიღებული ახალი ღვთაება რა-ჰორაქტი. ჰორი და რა-ჰორაქტი გარეგნულად მსგავსი ღვთაებებია, ორივე შევარდენის თავითაა წარმოდგენილი. მათ შორის განსხვავება მხოლოდ ისაა, რომ რა-ჰორაქტს დამატებით თავზე მზის დისკო ადგას, შემოხვეული წმინდა გველით. ზოგჯერ ჰელიოპოლისურ რა-ჰორაქტსა და ჰორს აბსოლუტურად ერთნაირადაც გამოსახავდნენ, მაგალითად ქალაქ ბეჰდეტში (დღევანდელი ედფუ). ჰორის კულტის ქალაქ მეჰაში გავრცელება უკავშირდება ფარაონ სენუსერტ III-ის მიერ ამ ღვთაების განდიდებას ნუბიის ოთხ ქალაქში: მეჰას გარდა ჰორის მადიდებელი ქალაქები იყო ბაკი (დღეს კუბანი), მიამი (ანიბა) და ბუჰენი (ვადი-ჰალფა). XII დინასტიის პერიოდში ჰორის განსაკუთრებული თაყვანისცემა მიმართული უნდა ყოფილიყო ნუბიის ეგვიპტეში ინტეგრაციისაკენ.
მიუხედავად ამისა, რადგან მეჰის ჰორი მაინც ადგილობრივ ღვთაებად ითვლებოდა, რამზესის ტაძრის მდებარეობის შერჩევისას და ასევე მასში თაყვანცემული ღვთაებების არჩევისას ჰორს მხოლოდ მეორეხარისხოვანი ადგილი ეკავა. აბუ-სიმბალის დიდი ტაძრის მთავარი მოვალეობა მაინც ძველეგვიპტელი ფარაონების დიდი ძალაუფლების ჩვენება იყო სამეფოს განაპირა მხარეში. რამზეს II-ს ამგვარად სურდა წარმოეჩინა თავისი, როგორც „გაპიროვნებული ღვთის შვილის“ სახე და ღვთაებრივი ლეგიტიმურობა დედამიწაზე.
აღსანიშნავია, რომ ტაძრის გაფორმებაში ხშირად ვხვდებით თავად რამზესის გამოსახულებებს ღვთაება ჰორის ფორმაში. მაგალითად, დიდი სვეტებიანი დარბაზის სამხრეთ სვეტზე, ღვთაება ჰატჰორის (ჰორის მეუღლე) ზემოთ გამოსახულია შევარდენის თავიანი ღმერთი ადამიანის ყურებითა და ვერძის რქებით. გამოსახულებას მიწერილი აქვს რამზესის სრული სახელი — უსერ-მაატ-რა-სეტეპ-ენ-რა, რომელიც ფარაონმა თავად დაირქვა. ამავე დარბაზის ერთ-ერთი გვერდითი ოთახის დასავლეთ კედელზე „დიდებული ღმერთის“ სახელით წარმოდგენილია რამეზისუმერიამუნი (რამზესის ერთ-ერთი სახელი), კვლავ შევარდენის თავით. ეს გამოსახულება ავსებს იმ ადგილს, სადაც წესით ჰორი (მეჰადან) უნდა იყოს — აქვეა წარმოდგენილი ამონ-რა (თებე), რა-ჰორაქტი (ჰელიოპოლისი), სამი ქალაქის (ბუჰენი, მიამი და ბაკი) ჰორი, აკლია მხოლოდ ქალაქ მეჰას ჰორი, რომელსაც ფარაონის ზემოთაღნიშნული ფრესკა იკავებს.
ბუ-სიმბალის ახალი ტაძარი ემსახურებოდა მეფური ფილოსოფიის ახლებურ გაგებას რამზესის მიერ, რომელიც საკუთარ თავში ღვთაებრივ ლეგიტიმურ მმართველს, სხვა ღვთაებათა თანასწორუფლებიან ღმერთს ხედავდა. ამას მოწმობს ზემოთ წარმოდგენილი ოთხი 21 მეტრი სიმაღლის ერთნაირი ქანდაკება რამზეს II-ისა, ზემო და ქვემო ეგვიპტის ორმაგი გვირგვინებით; ეს ქანდაკებები „იცავენ“ ტაძრის შესასვლელ ჭიშკარს. თითოეული ქანდაკების ყურებს შორის მანძილი (სახის სიგანე) ოთხ მეტრს აღემატება, ხოლო ტუჩების სიგრძე ერთ მეტრზე მეტია. ჩრდილოეთი მხარის ორ მჯდომარე ქანდაკებას გაკეთებული აქვს წარწერა: „რამზესი, ამონის მიერ საყვარელი“ და „რამზესი, ატონის მიერ საყვარელი“, ხოლო სამხრეთის ქანდაკებებს: „რამზესი, მბრძანებელი მზე“ და „რამზესი, მბრძანებელი ორი ქვეყნისა“.
ტაძრის შესავლელის სამხრეთით მჯდომარე პირველივე ქანდაკება სრული არ არის, მისი სხეულის მოტეხილი ნაწილები, ტანი და თავი, ფასადის წინ უბრალოდ ალაგია. ეს ქანდაკება ტაძრის აშენებიდან სულ მცირე ხანში, რამზესის 34-ე მმართველობის წელს მიწისძვრის შედეგად დაზიანდა. რამზესის კოლოსალური ქანდაკებები შემჯდარია კლდეში ნაკვეთ ფასადის სტრუქტურაში, რომლის სიგრძეა 38 მეტრი, ხოლო სიმაღლე — 32 მეტრი. ქანდაკებები ჭიშკრის მარცხნივ და მარჯვნივ წყვილ-წყვილად მდებარეობენ სპეციალურად მოწყობილ ტერასაზე. ქვემოდან ტერასის სიმაღლემდე მიემართება ცხრა საფეხურიანი კიბე.

ტაძრის ფასადს ზემო ნაწილში გასდევს ფრიზი, რომელიც მორთულია დღემდე შემორჩენილი 16 (თავდაპირველად კი 21) პავიანის, ეგრედ წოდებული მზის მაიმუნების (ან წმნიდა მაიმუნების) მჯდომარე ქანდაკებებით. სწორედ ეს ფრიზი იყო, რამაც ტაძრის ხელმეორედ აღმოჩენისას 1813 წელს შვეიცარიელი მკვლევარის იოჰან ლუდვიგ ბურკჰარდტის ყურადღება მიიქცია და მთლიანად ქვიშით ამოვსებულ დიდ ტაძარზე აფიქრებინა. ეს პავიანების ფრიზი, რომლის ფოტოსაც თქვენ ამ აბზაცის ზემოთ ხედავთ (2009), არის ტაძრის ის ნაწილი, რომელიც პირველად ნათდება მზის ამოსვლისას. ფრიზის ქვემოთ, ტაძრის ფასადიდან ამოზნექილ კარნიზზე გაკეთებულია რკალური ღარი წმინდა გველების გამოსახულებებითა და წარწერებით. ეს გველებიანი ფრიზი სიმბოლურად ტაძრის დამცავ ფუნქციას ასრულებს. გველებიანი კარნიზის ქვემოთ ეგვიპტური იეროგლიფებით ჩაწერილი წარწერაა გაკეთებული, რომელიც ტაძრის ფასადს მთელ სიგანეზე გასდევს.
ტაძრის შესასვლელის თავზე გამოჭრილია ნიშა, რომელშიც დგას რა-ჰორაქტის, ჰელიოპოლისის მზის ღვთაების ქანდაკება. იგი აქ წარმოდგენილია რასთვის დამახასიათებელი მზის დისკოთი თავზე; მარჯვენა ხელში უკავია ე. წ. უსერის ნიშანი, რომელიც ცხოველის თავისა და ყელის სტილიზირებული სიმბოლოა და სიძლიერეს, ძლევამოსილებას აღნიშნავს; მარცხენა ხელში კი უჭირავს მაატის ფიგურა, მსოფლიო წესრიგის ეგვიპტური სიმბოლო. ეს სიმბოლოები ერთობლიობაში შეიძლება წაიკითხოს, როგორც რამზესის ერთ-ერთი სახელი — უსერ-მაატ-რა — „ძლევამოსილია რას მაატი“, ამგვარად ფარაონი საკუთარ თავს წარმოაჩენს, როგორც ღვთაბა რას ხორცშესხმას, ინკარნაციას. მზის ღვთაების შესასვლელთან განთავსება სიმბოლურად მზის ამოსვლასაც უკავშირდება, რასაც ტაძრის მდებარეობა ორიენტირებაც შეესაბამება. რა-ჰორაქტის ქანდაკების ორივე მხარეს ტაძრის ფასადზე რელიეფური გამოსახულებებია, ერთ-ერთზე ქალღმერთი მაატია წარმოდგენილი.
რამზეს II-ის კოლოსალური ქანდაკების ფეხებთან, ტაძრის შესასვლელთან, მისი ოჯახის წევრების უფრო მომცრო ქანდაკებებია გამოკვეთილი. ფეხების გვერდით და მათ შორის დგას დედოფალ ნეფერტარის, ფარაონის რამდენიმე შვილისა და მისი დედის — ფარაონ სეტი I-ის მეუღლის — დედოფალ ტუიას (რამზესის თანამესაყდრე) სკულპტურები. ფარაონის შვილების ქანდაკებებიდან წარწერა გაკეთებული აქვს რამზესის ვაჟიშვილს, ამონჰერხეპეშეფსა და ქალიშვილებს — ბინტანატს, ნებეტაუისა და მერიტამონს. მეოთხე ქალიშვილის ქანდაკება სახელის გარეშეა[27]. ყველა ეს სკულპტურა დგას რამზესის ქანდაკებების ტახტის დონეზე, ტერასის დონეზე ოდნავ მაღლა. რელიეფების წინა და გვერდითა მხარეებზე გამოსახული არიან ასევე ნუბიელი და აზიელი ტყვეები[20].
შესასვლელიდან უკანასკნელ ღმერთების ქანდაკებებიან კამერამდე (საკურთხევლამდე) კლდეში გამოკვეთილი დერეფნის სიგრძე 63 მეტრს შეადგენს. დერეფანი იწყება დიდი სამნავიანი სვეტებიანი დარბაზით[27]. ორ მწკრივად და ოთხ რიგად ჩამწკრივებული და რელიეფური გამოსახულებებით მორთული სვეტები 18 მეტრი სიგრძისა და 16,7 მეტრი სიგანის დარბაზს სამ ნაწილად ყოფენ[20]. ათ მეტრიანი სვეტების წინ განთავსებული ქანდაკებები ცენტრალური ნავის გასწვრივ ქმნიან დერეფანს, რომელიც შემდეგი კამერისკენ მიემართება. ამ ქანდაკებებში გამოსახულია თავად რამზეს II, ოსირისის ატრიბუტებითა და ფორმით, მარჯვენა მხარის ქანდაკებები ძველეგვიპტური ორმაგი გვირგვინით არიან წარმოდგენილნი, ხოლო მარცხნივ მდგომი ქანდაკებები — ზემო ეგვიპტის გვირგვინით. თუმცა, წარწერები ფარაონისა და ოსირისის თანასწორობაზე; აქ საუბარია ფარაონის მეტად კომპლექსურ კავშირებზე სამ ღვთაებასთან, ამონთან, ატონთან და რა-ჰორაქტთან.
სვეტებიანი დარბაზის ცენტრალური ნავი დაახლოებით ორჯერ უფრო განიერია, ვიდრე მისგან სვეტებით გამოყოფილი გვერდითი ნავები. სვეტები ერთმანეთს არქიტრავით უკავშირდება. ცენტრალური ნავის ჭერის ფრესკაზე გამოსახულია ღვთაება ნექბეტი, სვავის ფორმით, გვირგვინითა და გაშლილი ფრთებით. იგი სიმბოლურად თავისი ფრთებით იცავს კლანჭებში დაჭერილ კარტუშას, რომელშიც ფარაონის სახელია ჩაწერილი. ჩრდილოეთის კედელზე გაკეთებულია 17 მეტრი სიგრძისა და 9 მეტრი სიმაღლის რელიეფი ძვ. წ. 1274 წელს ხეთების წინააღმდეგ გამართული კადეშის ბრძოლის ამსახველი სცენებით. ამ ბრძოლაში ვერცერთმა მხარემ წარმატებას ვერ მიაღწია, თუმცა რელიეფებზე ეგვიპტელთა გამარჯვებაა აღწერილი. მიუხედავად იმისა, რომ აქ აღწერილი ბრძოლა რეალურ ვითარებას არ შეესაბამება, იგი მაინც კარგად წარმოაჩენს ეგვიპტელთა მაშინდელ საბრძოლო ხელოვნებას.
გარდა ამისა, დარბაზი გაფორმებულია ფარაონის მიერ დაპყრობილი ქვეყნების, ლიბიის, ქუშისა და რეტიენუს (პალესტინის) წინააღმდეგ წარმოებული ბრძოლების ამსახველი სცენებით. დარბაზის მორთულობა ხოტბას ასხამს რამზეს II-ის, როგორც „ყოველთვის გამარჯვებულის“ საბრძოლო საქმიანობას. დიდი სვეტებიანი დარბაზის ბოლოში, ორივე გვერდითი ნავი ოთხი კარით უკავშირდება მთლიანობაში რვა გვერდით კამერას, მათგან ორი სავარაუდოდ ტაძრისთვის საჭირო ჭურჭლის შესანახად იყო განკუთვნილი . ტაძრის მთავარ ღერძზე, დიდი სვეტებიანი დარბაზს მოსდევს მცირე ოთხსვეტიანი დარბაზი. დიდ დარბაზს იგი უკავშირდება კარით, რომელიც წარსულში ორფრთიანი იქნებოდა. ოთხი სვეტი წყვილ-წყვილადაა განლაგებული მთავარი ღერძის ორივე მხარეს და, დიდი რვასვეტიანი დარბაზის მსგავსად, მცირე დარბაზს სამ ნაწილად ჰყოფს. სვეტები აქაც არქიტრავითაა დაკავშირებული ერთმანეთთან. სვეტებზე წარმოდგენილია გამოსახულებები, რომლებიც აღწერენ, თუ როგორ მიიღეს და შეიყვარეს ღმერთებმა ფარაონი. დარბაზის კედლებზე ილუსტრირებული სცენებია: მსხვერპლშეწირვისა და თაყვანისცემის რიტუალები, ასევე ნილოსში სპეციალური ნავით გამართული წმინდა პროცესია. შემდეგი ღია კარი გადის საკურთხევლის წინა ოთახში; ამ ოთახიდან მოჩანს საკურთხეველი, ტაძრის ყველაზე წმინდა ადგილი, სადაც პტაჰის, ამონ-რას, რამზეს II-ისა და რა-ჰორაქტის (მარცხნიდან მარჯვნივ) ნატურალური ზომის მჯდომარე ქანდაკებები დგას. ფარაონი აქ ღვთაებრივ სამეულთანაა გათანაბრებული.
აღსანიშნავია, რომ რელიეფთა ხარისხი, რაც ტექნიკასა და სიზუსტეში გამოიხატება, შესასვლელიდან ტაძრის ბოლო ოთახამდე თანდათან მცირდება. გარდა ამისა, შემდგომში ჩამატებული დამცავი კედლები მოწმობს, რომ ტაძარი ჯერ კიდევ რამზესის სიცოცხლეში დაზიანდა მიწისძვრის შედეგად. შესაძლოა ეს ის მიწისძვრა იყოს, რამაც ტაძრის შესასვლელის კოლოსალური ქანდაკება დააზიანა.

„მზის სასწაული“ საკურთხეველში
აბუ-სიმბალის დიდი ტაძრის საკურთხევლის „მზის სასწაული“ ეწოდება მოვლენას, რომელიც აქ წელიწადში ორჯერ ხდება. „მზის სასწაულის“ დროს შემოსასვლელი ჭიშკრიდან შემოსული მზის სხივები ღრმად იჭრებიან ტაძრის შიდა სივრცეში, აღწევენ უკანასკნელ ოთახამდე — საკურთხევლამდე და მასში მყოფი ოთხი მჯდომარე ქანდაკებიდან ანათებენ სამს: ამონ-რას (თებედან), გაღმერთებულ რამზესსა და რა-ჰორაქტს (ჰელიოპოლისიდან). უკიდურეს მარცხენა კუთხეში მჯდომი ქანდაკება ღვთაება პტაჰისა, რომელიც მიწის ღმერთად ითვლებოდა და დაკავშირებული იყო გარდაცვლილთა სამეფოსთან, მარცხენა მკლავის გარდა მთლიანად ბნელში რჩება.
ტაძრის აგების შემდეგ რამზესის მმართველობის განმავლობაში ეს მოვლენა ყოველთვის 21 თებერვალსა და 21 ოქტომბერს ხდებოდა. მზის წელიწადის ცვალებადი ხანგრძლივობა იწვევს იმას, კალენდარული წელიწადისათვის მზის აზიმუტის თარიღი თანდათან იცვლება. გარდა ამისა, აბუ-სიმბალის „მზის სასწაულის“ თარიღის ცვლილებაზე გავლენას ახდენა ნაკიანი წელიწადიც. ამ მოვლენის წანაცვლება დროში ორივე მიმართულებით ხდება. ამიტომ სამეცნიერო ლიტერატურაში „მზის სასწაულის“ თარიღთან დაკავშირებით სხვადასხვა მონაცემებია. ვარაუდი, რომ თარიღების ცვლილება გამოწვეულია ტაძრის მდებარეობის ხელოვნური ცვლილებით, ასტრონომების მიერ უარყოფილია.
ეს მოვლენა ყოველთვის 21 თებერვლისა და 21 ოქტომბრის ახლო ხანებში ხდება. არსებობს ასევე მცდარი ვარაუდი იმის შესახებ, რომ მზის სასწაული შესაძლოა ოდესმე მარტისა და სექტემბრის თანაბარდღეღამიან რიცხვებშიც (ბუნიობისას) ხდებოდა ან მოხდება. ბუნიობა, რომელიც 19-დან 21 მარტამდე და 22 ან 23 სექტემბერს ხდება, მხოლოდ დღისა და ღამის ხანგრძლივობის გატოლებას უკავშირდება და გაზაფხულისა და შემოდგომის ასტრონომიულ დასაწყისადაა მიჩნეული. დღეს უკვე დამტკიცებულია, რომ „მზის სასწაულის“ მოვლენას კავშირი არა აქვს გაზაფხულისა და შემოდგომის ბუნიობასთან.

მცირე ტაძარი
დიდი ტაძრიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 150 მეტრის მოშორებით მდებარეობს ე. წ. მცირე ტაძარი, რომელიც დედოფალ ნეფერტარის განსადიდებლად ქალღმერთ ჰატჰორის სახელზეა აგებული. ჰატჰორი ეგვიპტურმითოლოგიაში ითვლებოდა ღვთაება ჰორის მეუღლედ და წარმოადგენდა მთავარ ღვთაებას ქალაქ იბშეკში, რომელიც აბუ-სიმბალის სიახლოვეს მდებარეობდა. დიდ ტაძარში რამზეს II–ს ღვთაება ჰორი შეესაბამება; ამის მსგავსად, რამზესმა საკუთარ მეუღლეს, დიდებულ დედოფალ ნეფერტარს სადიდებლად აუგო მცირე ტაძარი, რომელშიც დედოფალი ჰორის მეუღლი — ჰატჰორის სახითაა წარმოდგენილი. ერთ-ერთი წარწერა ტაძრის შიდა კედელზე გვატყობინებს:
“რამზესმა, სამართლიანობის მცველმა, ამონისაგან საყვარელმა, შექმნა ეს ღვთაებრივი საცხოვრებელი თავი


ამერიკის შეერთებული შტატები

ამერიკის შეერთებული შტატები (ინგლ. The United States of America, USA; ასევე უწოდებენ შეერთებულ შტატებს, აშშ-ს., შტატებს და ამერიკას) — ფედერალური სახელმწიფო, მოიცავს ორმოცდაათი შტატს და ერთ ფედერალურ ოლქს. ქვეყნის ტერიტორიის ძირითადი ნაწილი მდებარეობს ჩრდილოეთ ამერიკის ცენტრალურ ნაწილში, კონტინენტზე მდებარეობს ორმოცდაცხრა შტატი, შეერთებულ შტატებს ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება კანადა, ხოლო სამხრეთიდან მექსიკა. ქვეყანა მოქცეულია ორ ოკეანეს შორის. შტატი ალასკა მდებარეობს კონტინენტის უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილში, კანადის დასავლეთით და რუსეთის აღმოსავლეთით, სწორედ ბერინგის სრუტის მეშვეობით ხდება რუსეთის და აშშ-ს დაკავშირება. შტატი ჰავაი არის არქიპელაგი წყნარი ოკეანის ცენტრალურ ნაწილში. აშშ ასევე ფლობს ტერიტორიებს კარიბის ზღვაში და წყნარ ოკეანეში.
ქვეყნის ფართობი შეადგენს 9.83 მილიონ კვადრატულ კილომეტრს, აქ ცხოვრობს 309 მილიონი კაცი. შეერთებული შტატები ფართობის და მოსახლეობის სიდიდის მიხედვით მსოფლიოს პირველ ათ სახელმწიფოს შორის შედის. აშშ არის მსოფლიოში ერთერთი ყველაზე ეთნიკურად მრავალფეროვანი და მულტიკულტურული ერი, აქ მრავალი იმიგრანტი ცხოვრობს. აშშ-ს ეკონომიკის მაჩვენებლებით მსოფლიოში პირველი ადგილი უკავია.
ქვეყნის მკვიდრი მოსახლეობა აზიური წარმოშობისაა, ისინი აქ მრავალი ათასი წინ დასახლდნენ. შეერთებული შტატები დააარსა ცამეტმა ბრიტანულმა კოლონიამ. 1776 წლის 4 ივლისს მათ თავი დამოუკიდებლად გამოაცხადეს. ამას მოჰყვა დამოუკლიდებლობის ომი ბრიტანეთის იმპერიასთან. ამ ომში გამარჯვება აშშ-მ მოიპოვა. 1787 წლის 17 სექტემბერს მიიღეს ამერიკის შეერთებული შტატების კონსტიტუცია.
მე-19 საუკუნეში, ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა შეიერთა ტერიტორიები: საფრანგეთისგან, ესპანეთისგან, გაერთიანებული სამეფოსგან, მექსიკისგან, რუსეთისგან. შეერთებულმა შტატებმა მოახდინა ტეხასის რესპუბლიკის და ჰავაის ანექსირება. 1860 წელს ქვეყანაში დაიწყო სამოქალაქო ომი, ამ ომში ერთმანეთს ჩრდილოეთის და სამხრეთის შტატები ეომებოდნენ, საბოლოოდ გამარჯვება ჩრდილოეთის შტატებმა მოიპოვა. სამოქალაქო ომის დასრულების შემდეგ მთელს ქვეყანაში მონობა გაუქმდა. ამის შემდგომ შეერთებული შტატები სწრაფი ტემპებით განვითარდა, ქვეყანა მონაწილეობდა როგორც პირველ ასევე მეორე მსოფლიო ომში. აშშ გახდა პირველი სახელმწიფო რომელმაც ბირთვული იარაღი შექმნა. ქვეყანა არის გაეროს უშიშროების საბჭოს მუდმივი წევრი.

ისტორია
აშშ-ს ისტორია 1776 წლიდან იწყება, როდესაც მიღებული იქნა დამოუკიდებლობის დეკლარაცია. 1787 წელს მიღებული იქნა მსოფლიოში პირველი კონსტიტუცია. პირველი პრეზიდენტი ჯორჯ ვაშინგტონი გახდა. 1963 წელს მოკლეს პრეზიდენტი ჯონ კენედი. ომი ვიეტნამში 1964-1975. 1969 წელს პირველი ამერიკელი გადავიდა მთვარეზე. 1973-1974 წლების უოტერგეიტის სკანდალის შედეგად გადადგა პრეზიდენტი რიჩარდ ნიქსონი. სსრ კავშირის დაშლის შემდეგ ერთადერთი ზესახელმწიფოა. სათავეში უდგას ტერორიზმისა და ტოტალიტარიზმის წინააღმდეგ ბრძოლას. 2001 წლის ოქტომბერში წამოიწყო სამხედრო კამპანია თალიბანის მოძრაობის წინააღმდეგ ავღანეთში, ხოლო 2003 წლის მარტში - სადამ ჰუსეინის რეჟიმისა ერაყში.


ნობელის პრემია

ნობელის პრემია - Nobelis premia

ნობელის პრემია - ყოველწლიური საერთაშორისო პრემია, სახელი ეწოდება მისი დამაარსებლის შვედი ინჟინრის, ქიმიკოსის, გამომგონებლისა და მრეწველის ალფრედ ბ.ნობელის პატივსაცემად.

ნობელის ანდერძის მიხედვით, მისი სიკვდილის შემდეგ დარჩენილ კაპიტალს უნდა შეედგინა ნობელის პრემიის ფონდი. პრემია ენიჭება რასის, ეროვნების, სქესისა და სარწმუნოების განურჩევლად კანდიდატებს ფიზიკის, ქიმიის, მედიცინისა და ფიზიოლოგიის, მხატვრული ლიტერატურის დარგში მნიშვნელოვანი და უახლესი მიღწევებისათვის. ნობელის პრემია შედგება ოქროს მედლისაგან, რომელზეც გამოსახულია ნობელი, დიპლომისა და ფულადი თანხის ჩეკისაგან; თანხის ოდენობა განისაზღვრება ნობელის პრემიის ფონდის შემოსავლით (როგორც წესი, 30-70 ათასი დოლარი). ანდერძის შესაბამისად ნობელის პრემიის მინიჭების უფლება აქვს სტოკჰოლმის სამეფო მეცნიერებათა აკადემიას (ფიზიკისა და ქიმიის დარგში, მემორიალური პრემია ეკონომიკის დარგში - 1968), კაროლინის სამეფო სამედიცინო - ქირურგიის ინსტიტუტს სტოკჰოლმში (ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში) და შვეციის აკადემიას სტოკჰოლმში (ლიტერატურის დარგში), ნორვეგიაში ნობელის პრემიას მშვიდობის განმტკიცებისათვის ანიჭებს ნორვეგიის პარლამენტის მიერ დანიშნული ნობელის კომიტეტი. ნობელის პრემიას ანიჭებენ ცალკეულ პირებს და მხოლოდ ერთხელ (არსებობს გამონაკლისიც, მაგალითად მ. სკლოდოვსკი-კიურიმ ნობელის პრემია მიიღო ორჯერ - 1903 და 1911). ნობელის პრემიის გადაცემის საზეიმო ცერემონიალი იმართება სტოკჰოლმსა და ოსლოში ყოველი წლის 10 დეკემბერს - ა. ნობელის გარდაცვალების დღეს, რომელიც ნობელის დღედაა გამოცხადებული. ნობელის პრემიის მინიჭება დაიწყო 1901 წელს. ნობელის პრემია მიენიჭა: ფიზიკისა და ქიმიის დარგში - ვ. რენტგენს (1901), მ. პლანკს (1918), ა. აინშტაინს (1921), ნ. ბორს (1922), ე. რეზერფორდ (1908), ლ. ლანდაუს (1962) და სხვებს. ფიზიოლიგიისა და მედიცინის დარგში - ?. პავლოვს (1904), რ. კოხს (1905) და სხვებს. ლიტერატურის დარგში - რ. თაგორს (1913), რ. როლანს (1915), თ. მანს (1929), მ. შოლოხოვს (1965) და სხვებს.